Svet

Reporter "Vremena" u Poljskoj

Savršenstvo zločina

Teško je reći šta u Aušvicu više uznemirava. U nekadašnjoj zatvorskoj zgradi sačuvan je enterijer nekadašnjih kancelarija Gestapoa i ćelija, tamnice, stvari bivših zatvorenika...

Student antropologije s inspirativnim nadimkom Kuba kaže da je Ošvjećim, grad smešten 50 kilometara jugozapadno od Krakova, jedino mesto koje je uvek izbegavao i gde nikada nije želeo da boravi. Izgleda urbano, tranzicijski, prepun je bilborda i neonskih reklama, nije ružan, ali čini se da čak ni nakon više od 50 godina nikako ne može da se oslobodi toga da se u njemu odigrao jedan od najmračnijih zločina u istoriji čovečanstva: ime logora Aušvic – Birkenau centralni je simbol holokausta, terora, stradanja Jevreja i svih drugih naroda, seksualnih manjina, protivnika fašizma i uopšte ime koje je ostalo vezano za genocid.

Memorijalni centar "Aušvic" lociran je izvan grada, preko puta nekadašnje fabrike u kojoj su radili logoraši, a bio zaposlen humanista Šindler, i sastavljen je od zatvoreničkih paviljona, zatvora, bungalova, gasnih komora i krematorijuma. Nemačke snage i Gestapo su pred naletom Crvene armije 27. januara 1945. godine delimično uspele da unište deo nekadašnjeg logora sastavljenog od Aušvica II, Aušvica II – Birkenau i Aušvica III – Monovice, te 40 različitih kampova, ali potresni dokazi o zverstvima su ostali. Između ostalog, ruski vojnici zatekli su 7.600 zatvorenika koje nemačke snage nisu uspele da evakuišu na vreme i 7,7 tona ljudske kose spremne za transport.

MIR I TIŠINA: Ulaz u Memorijalni centar "Aušvic" koji je poljska vlada osnovala 1947. godine je, naravno, besplatan. Kroz ironičnu kapiju s natpisom Arbait Macht Frei ulazi se na prolaz oivičen drvoredom jablana. Već je kasno popodne i retki posetioci koračaju u tišini. Mršavi deda preko puta paviljona, koji je nekada bio bolnica i mesto za pokuse doktora Mengelea, ispred sebe ima metalnu posudu i ogledalo, dok laganim potezima brijača skida bradu sa svog lica. Naš vodič Igor, čiji je pradeda skončao ispred zatvorske zgrade, kaže da nekolicina bivših logoraša i danas živi među logorskim zidinama; neki čak s potomcima, decom i unucima.

Teško je reći šta u Aušvicu više uznemirava. U nekadašnjoj zatvorskoj zgradi sačuvan je enterijer nekadašnjih kancelarija Gestapoa i ćelija. U podrumu se nalaze tamnice, od kojih se bizarnošću izdvajaju one u kojima su zatvorenici bili izloženi "stajanju"; fašisti bi ugurali logoraše u male uzane otvore tako da se nisu mogli pomerati ni sesti pa su sabijeni u otvorima stajali danima. U dvorištu koje se nalazi između zatvora i obližnjeg paviljona hiljade logoraša su streljani. Pre nego što bi izašli napolje, skidali su odeću uz teške udarce i maltretiranje.

Među eksponatima koji govore o zločinima u Aušvicu nalazi se soba ispunjena stvarima bivših zatvorenika: brdima kofera, okvirima naočara, posuđem, odećom… Na ulazu u sobu posvećenu Jugoslaviji, onoj staroj, stoji sveže položen venac s petokrakom. Unutra su ispisana imena stradalih u logoru, prikazane fotografije iz NOB-a, fotografije Stjepana Filipovića i Josipa Broza, nacistički proglasi i obznane o streljanju domoljuba. Nekadašnji upravnik logora Rudolf Hes obešen je po oslobođenju logora na mestu gde se nekada nalazila zgrada Gestapoa, uz jedan od krematorijuma u kome spaljivana tela ubijenih zatvorenika.

POČETAK ZLOČINA: Kada su Nemci okupirali Poljsku početkom Drugog svetskog rata, Ošvjećim su preimenovali u Aušvic, a sredinom 1940. godine počinju da grade logor u koji zatvaranju Poljake, Rome i zarobljenike iz Rusije. Prvobitni razlog njegovog osnivanja je u tome što su lokalni zatvori postali premali za sve uhapšene Poljake, a početkom 1942. godine u Aušvic se masovno deportuju evropski Jevreji i on postaje mesto najvećeg masovnog ubistva u istoriji čovečanstva. Aušvic je za Treći rajh predstavljao "konačno rešenje jevrejskog pitanja", što je podrazumevalo potpuno istrebljenje ovog naroda. Ideju o pravljenju Aušvica i sličnih koncentracionih logora nacisti su počeli da razvijaju još početkom tridesetih godina prošlog veka.

Krematorijum I počeo je s radom u avgustu 1940. godine i, prema proračunu nemačkih vlasti, na svakih 24 sata u njemu je moglo da se uništi oko 340 leševa ubijenih gasom ciklon B. Kada su otvorena još dva krematorijuma, poznatiji kao "mala crvena i bela kućica" fašisti su prestali da koriste prvi krematorijum koji je potom služio kao gestapovsko skloniše od sve češćeg bombardovanja saveznika.

Procenjuje se da je u Aušvicu ubijeno oko 1.100.000 Jevreja, 140.000 Poljaka, 20.000 Roma, 10.000 zarobljenika s ruskog fronta i preko 10.000 ljudi drugih nacionalnosti. Većina Jevreja, njih oko 70 odsto, odmah po dolasku u Aušvic odvajana je i slata u gasne komore, dok su ostali korišteni kao radna snaga, iscrpljivani, zlostavljani i iskorištavani do smrti.

Nemoguće je, kada se govori o zločinima, pričati u brojevima, ali zaprepašćuje organizovanost i spremnost nacista da do maksimuma usavrše metod uništavanja ljudi. Činjenica da su pojedinci mesecima sedeli i razmišljali kako da naprave tehničke i organizacione uslove za istrebljivanje najvećeg broja ljudi samo zbog toga što pripadaju jednom narodu, a da su potom godinama te nacrte realizovali svakog normalnog ostavlja bez daha.

Iz istog broja

Zimbabve

Novi talas nasilja

Duška Anastasijević

Evropska seoba naroda

Tvrđava bez granica

Slobodanka Ast

Svi brojevi Vremena na jednom mestu!>

Pogledajte arhivu