foto: ivan zupanc / cpn
PERFORMANS: Sedim i brinem za nju Jasne Jovićević

Nauka i umetnost >

Poligoni, prepleti i koincidencije

Koliko su danas udaljeni kreativni i stvaralački poligoni nauke i umetnosti, i da li ih i u kojoj meri možemo preplitati i sučeljavati? I da li umetnost može da otvori savremenu nauku, da nam približi apstraktne pojmove ali, istovremeno, i podstakne na preispitivanje, društveni angažman i kritičko promišljanje

Kada su krajem Drugog svetskog rata prvi i jedini put izbačene nuklearne bombe na ljudima naseljeni prostor, verovatno je to bio najmoćniji i najužasniji prikaz mogućnosti nauke. U društvenom i političkom smislu, posledice ovog čina su bile radikalne i dalekosežne, a u srcima i dušama istraživača koji su činili "Projekat Menhetn", a govorimo o nekima od najznačajnijih fizičara i istraživača 20. veka – Robertu Openhajmeru i njegovom mlađem bratu Frenku, Enriku Fermiju, Ričardu Fajnmanu, Nilsu Boru – dešavali su se lomovi i bolna suočavanja sa sopstvenim demonima, veri i rezultatima kontinuiranog, posvećenog rada. Posledično, u decenijama koje će doći a na osnovu stečene svesti o ishodima i neophodnosti izlaska u javnost nauke i njenih ciljeva, sazrela je ideja o nastanku sasvim novog tipa institucije – one koja se bavi savremenom naukom nudeći interaktivni pristup i podstičući kritičko, reflektivno razmišljanje.

Četvrt veka nakon detonacija Mališe i Debeljka otvoren je prvi naučno-obrazovni centar, Eksploratorijum u San Francisku, kao simbol i svetionik razvoja naučne kulture i širenja naučne pismenosti van zatvorenih krugova same nauke i istraživača koji je razvijaju. Njegov prvi, višegodišnji direktor je, ni najmanje slučajno, bio mlađi od braće Openhajmer, Frenk. Verovatno je nepoznat a donekle začuđujući i podnaslov, odnosno ona sitna slova ispod zvaničnog imena; Eksploratorijum je, naime, Muzej nauke, tehnologije i umetnosti. U svetskoj javnosti je veoma brzo zaživela ideja o novom tipu institucije, interaktivnom naučnom centru (u SAD i u delu anglosaksonskog sveta, naziv muzej i dalje preovlađuje). Najveća evropska asocijacija naučnih centara i muzeja (ECSITE) trenutno broji oko 350 različitih organizacija, dok se pretpostavlja da ih širom sveta ima i više od hiljadu.

foto: martin hieslmair / ars electronicaNOVI MODELI KREIRANJA STVARNOSTI: Detalji sa izložbi


LONDON, LINC...

U drugoj polovini 20. veka umetnost je tragala za novim stazama izražavanja i otvarala nove medije kojima može aktuelizovati svoju poziciju i svoj društveni angažman. U kontekstu naše teme, prelomne su opet šezdesete godine kada Jaša Rajhard, kuratorka iz Londona, pokušava da poveže raznovrsne a srodne prakse i objedini radove umetnika koji koriste tadašnje tehnologije i uključuju publiku u svoja dela. U pitanju su delom bili krajnje apstraktni, hermetični radovi zasnovani na kompjuterskim jezicima i grafici, mašinskoj reprodukciji teksta, zvuka, slike pa čak i filma, ali i virtuelne simulacije čuvenih dela moderne umetnosti. Izložba Cybernetic Serendipity (Kibernetske koincidencije, u slobodnom prevodu), otvorena 1968. u londonskom Institutu savremene umetnosti, smatra se prelomnom tačkom u onome što se danas generički podrazumeva kao art & science okvir. Sama izložba je privukla neverovatan broj posetilaca s obzirom na svoj karakter i generalnu opskurnost teme u doba velikih promena i društveno-političkih prevrata (neke procene govore i o 50.000 posetilaca tokom tri meseca). Time su otvorena vrata novim modelima kreiranja stvarnosti – i one umetničke zasnovane na nauci i tehnologiji, ali još više one društvene koja se uključuje u tokove i prihvata okruženje koje tehnologija stvara. Sa druge strane Atlantika, izložba je imala i dve postavke u Americi, od kojih je poslednja bila upravo u Eksploratorijumu. Zanimljivo je, a u istorijskom smislu i dragoceno, da se nekoliko originalnih radova sa izložbe nalazi u vlasništvu ovog naučnog centra i da se mogu videti u stalnoj postavci ili tokom povremenih izlaganja.

Od 1979. godine jedna druga, tada verovatno krajnje egzotična i nevidljiva tačka svetskih mapa nauke i umetnosti bori se za svoje mesto pod ovim suncem. Za proteklih četrdeset godina, austrijski Linc je prešao kompleksan put od daleke (u svakom smislu) centralnoevropske provincije do globalne prestonice i predvodnika pokreta koji povezuje nauku, umetnost i nove tehnologije. Taj put nezaustavljivo definiše Ars elektronika, nekada krajnje alternativno a danas mejnstrim ishodište umetnika, istraživača i kreativaca svih vrsta, savremenih nomada koji primarno borave u virtuelnom svetu. Kulminaciju programa centra čiji je podnaslov Muzej budućnosti predstavlja Festival Ars elektronika. Na njemu se svakog septembra prikaže više interdisciplinarnih radova negoli što se, jednom u dve godine, može videti umetničkih dela na najprestižnijoj svetskoj smotri umetnosti, Bijenalu u Veneciji. Tokom pet ili šest dana trajanja, Festival obiđe između 100 i 150 hiljada posetilaca.

foto: bojan živojinović / cpn


BEOGRAD

Različiti modeli, koncepti i pristupi posvećeni vezama nauke i umetnosti postaju, dakle, sve vidljiviji od početka ovog veka, a u njegovoj drugoj deceniji i bukvalno eskaliraju. Pristupi toliko heterogeni i dijalektički nepovezani da im se jedina veza može naći isključivo izvan sadržaja – cilj im je, dominantno, da ukažu na (moguće) veze između nauke i umetnosti, ma kako ih tretirali ili definisali.

Na tom talasu je na scenu stupio i beogradski Centar za promociju nauke koji je, tokom 2015. godine, započeo rad na razvoju novog programa sa ciljem dubljeg razumevanja naučnih znanja i istraživanja, njihovog sagledavanja iz drugačije, kritičke ili alegorične pozicije, i mogućeg kreiranja novih vrednosti, odnosno autentičnih sadržaja. Od 2016. uspostavljen je okvir koji pod nazivom art+science nudi platformu za komunikaciju, dijalog i saradnju obeju stvaralačkih snaga. Sadržaji i aktivnosti su tokom jednomesečnog programa svake godine naglašeno drugačiji, sa različitim pristupom, akterima i aktivnostima. Poslednje izdanje, održano u novembru, bilo je posvećeno neuronaukama kao aktuelnom i dragocenom poligonu savremenih istraživanja – art+neuroscience. Posebna vrednost tog programa bila je realizacija rada Sedim i brinem za nju, autorke Jasne Jovićević, pod mentorskim vođstvom dr Milice Janković i uz učešće istraživača i studenata Laboratorije za biomedicinsku instrumentaciju i tehnologije Elektrotehničkog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Umetnica je bila u jedinstvenoj prilici da svoju početnu ideju i umetnički impuls kontekstualizuje, razvije i testira kroz istraživački proces sa svojim naučnim kolegama.

Ako bi bilo potrebno da se jednom rečju opiše i definiše stvorena struktura povodom rada Jasne Jovićević, onda bi jedini mogući termin morao biti razumevanje. Empatično razumevanje drugog i drugačijeg, razumevanje realnog i činjeničnog u odnosu na predrasude i pretpostavke, razumevanje metoda, praksi i pristupa. Tema rada – koliko naučna, toliko i duboko lična, ali sa jednim opštim, donekle feminističkim otklonom – zahtevala je i uključivanje četiri nasumične osobe, predstavnice publike, u završnoj fazi postavke rada, odnosno finalnog performativnog nastupa. Jasna je muzičarka, multiinstrumentalistkinja i kompozitorka, i to je prostor kroz koji se kreće, odnosno medij kojim se izražava. Naspram nje sede četiri ozvučene žene, majke, subjekta/objekta; svi pod kontrolom naučnog dela tima. Ozvučenost ovde treba uzeti u uslovnom smislu jer nije reč o snimanju već beleženju, mapiranju i manipulaciji njihovih moždanih aktivnosti. Reakcije su čitljive u realnom vremenu i njih bez zadrške beleži mreža EEG snimača, povezanih putem OpenBCI sistema i pripadajućeg interfejsa. Sve drugo, a zapravo je reč tek o jednoj probi i jednom nastupu sa njima nakon sedam meseci priprema – jer svaki dalji rad nije moguć u istraživačkom smislu pošto mozak brzo uči i još se brže prilagođava okolnostima – stalo je u manje od sat vremena muzikom indukovanih stanja, putovanja kroz prostranstva našeg uma i doticanja emocija koje grade nit majka–ćerka. Podnaslov celokupne art+neuroscience manifestacije je opet sasvim dovoljan i indikativan – svet iza očiju.

Premijerno izvođenje rada u formi performansa ispunilo je Galeriju nauke i tehnike Srpske akademije nauka i umetnosti, uz znatan deo publike koji je performans pratio kroz prozore Galerije.

Svaki od pet radova art+neuroscience je zasnovan na zajedničkom istraživanju i angažmanu obeju strana kroz sve faze razvoja i realizacije. Kuriozitet predstavlja i činjenica da su kao autori dela Žrtve zarad višeg cilja, Pamti me po... i Sva lica anksioznosti navedeni svi članovi ovih multidisciplinarnih timova. Takođe, a na osnovu više uspostavljenih selekcija unutar art+science programa, u prilici smo da vidimo fokusiran, tematski pristup. Radovi tako dovode u vezu bolesti savremenog društva, poput anksioznosti ili različitih vidova demencije, sa rezultatima aktuelnih naučnih istraživanja koja nude nova znanja i alternativni pristup. Jedini prethodno izlagani rad, višegodišnji projekat Žarka Aleksića Slike mozga, prikazuje rezultate umetnikovih ‘intervencija’ na sopstvenom mozgu, koje su zasnovane na temeljima konceptualne umetnosti šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka, ali testirane i naučno uspostavljene u saradnji sa timovima neuronaučnika i lekara u Beogradu i Beču.

Iako su prikazani sadržaji izrazito složenog karaktera, bogati značenjima i prožeti vrednosnim slojevima heterogenih istraživanja – dakle, hermetični za širu javnost i apstraktni u semantičkom smislu – reakcija publike i odabranih ciljnih grupa je više nego pozitivna. Postoji više razloga za to: izuzetan kvalitet i raznovrsnost neuronaučnih istraživanja kod nas; pažnja koju ‘dešifrovanje’ mozga kao kritičnog dela ljudskog organizma izaziva; neodoljiva privlačnost teme za brojne umetnike, odnosno savremene umetničke prakse; aktuelnost u kontekstu društvenih tema i veza neuronauka sa bolestima savremenog doba, ali i budućeg razvoja supertehnologija poput veštačke inteligencije.

foto: ivan zupanc / cpn


VEŠTAČKA INTELIGENCIJA

Krajem 2019. godine već su započete pripreme za naredni art+science program, koji će biti posvećen zastrašujućoj ali i najinspirativnijoj temi današnjice, onoj koja kroz sebe prelama vrednosti multidisciplinarnih istraživanja, moć korporacija i nedodirljivih tehnoloških kompanija, javna ulaganja i angažman, i nas, ljude, pojedince, jednostavnu binarnu podlogu koja hrani sveprisutni AI. Razgovaraće se, dakle, o veštačkoj inteligenciji, biće izloženi neverovatni radovi umetnika, naučnika, istraživača iz čitavog sveta sa ciljem da se malo promrda fizičko okruženje u kome jesmo kako bismo bili svesniji virtuelnog sveta koga (ne)svesno, svakim svojim korakom, potezom i razgovorom kreiramo, razvijamo i snažimo.

Veštačka inteligencija nije tu da bismo je glorifikovali ili kudili, niti će otići negde drugde. Možemo je razumeti, prihvatiti i naučiti, kao metod, alat i sistem kojim možemo uništavati druga bića, glumiti nepostojeća božanstva i izdići se na nivo mitskog, poput Doktora Menhetna. Sa druge strane, možda konačno možemo i pomoći sebi. Možda nam je nadomak ruke tehnologija koja je u stanju da ispravi sve naše greške, svu ushićenost i zaslepljenost industrijskim dobom, sve pogrešne proračune i programiranja; konačno, možda nas čak može i izmiriti sa rođenom planetom. Istinu nećemo znati barem još neko vreme, no možemo li makar voditi razgovor o njoj u 2020. i zasnovati ga na činjenicama, naučnom znanju i umetničkoj individualnosti? U big data eri, možda je baš singularnost ta koja nam može dati krila.

Autor je rukovodilac Sektora za međunarodnu saradnju Centra za promociju nauke


 

POŠALJI KOMENTAR REDAKCIJI ODŠTAMPAJ TEKST
 

 

 

 

 

Novinarnica

 

Novosti

 

Naslovi.net